ADHD và ASD khác nhau như thế nào? Những điều ba mẹ cần biết

Có những em bé luôn tràn đầy năng lượng, thích chạy nhảy và khó duy trì sự chú ý trong một hoạt động. Cũng có những em bé thích chơi một mình, yêu thích những thói quen quen thuộc hoặc có cách giao tiếp khác biệt với mọi người xung quanh.

Khi nhận thấy những đặc điểm ấy, không ít phụ huynh bắt đầu băn khoăn: "Liệu con có ADHD hay tự kỷ không?", "Hai tình trạng này có giống nhau không?" hoặc "Làm thế nào để hiểu con đang cần sự hỗ trợ gì?".

Trên thực tế, ADHD và rối loạn phổ tự kỷ (ASD) là hai tình trạng phát triển thần kinh khác nhau, nhưng có thể xuất hiện những đặc điểm tương đồng và cũng có thể cùng tồn tại ở một trẻ.

Việc hiểu đúng về ADHD và ASD sẽ giúp ba mẹ có cái nhìn rõ ràng hơn, tránh những nhầm lẫn không cần thiết và chủ động tìm kiếm sự hỗ trợ phù hợp khi con cần.

Hãy cùng DoryMate tìm hiểu nhé!

1. ADHD là gì?

ADHD là viết tắt của Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder, tiếng Việt gọi là rối loạn tăng động giảm chú ý.

Đây là một tình trạng phát triển thần kinh liên quan đến những khó khăn kéo dài trong việc điều chỉnh sự chú ý, mức độ hoạt động và kiểm soát hành vi bốc đồng.

Trẻ có ADHD có thể biểu hiện những đặc điểm như:

• Dễ bị phân tâm bởi âm thanh hoặc sự việc xung quanh.

• Gặp khó khăn khi duy trì sự chú ý trong một hoạt động.

• Thường quên đồ dùng hoặc khó tổ chức công việc.

• Cử động nhiều, khó ngồi yên trong một số tình huống.

• Có xu hướng hành động hoặc nói trước khi suy nghĩ kỹ.

• Gặp khó khăn khi chờ đến lượt trong trò chơi hoặc cuộc trò chuyện.

Tuy nhiên, không phải trẻ ADHD nào cũng tăng động rõ rệt.

ADHD có ba dạng biểu hiện chính:

Dạng chủ yếu thiếu chú ý: Trẻ thường gặp khó khăn khi tập trung, ghi nhớ hướng dẫn hoặc tổ chức công việc nhưng có thể không biểu hiện tăng động nổi bật.

Dạng chủ yếu tăng động – bốc đồng: Trẻ có thể hoạt động nhiều, khó chờ lượt hoặc thường hành động nhanh mà chưa kịp cân nhắc.

Dạng kết hợp: Trẻ có cả những biểu hiện thiếu chú ý và tăng động – bốc đồng.

Những biểu hiện của ADHD cần được xem xét dựa trên mức độ kéo dài, sự ảnh hưởng đến sinh hoạt và nhiều môi trường khác nhau, không chỉ một vài hành vi riêng lẻ.

2. ASD – Rối loạn phổ tự kỷ là gì?

ASD là viết tắt của Autism Spectrum Disorder, tiếng Việt gọi là rối loạn phổ tự kỷ.

Đây là một tình trạng phát triển thần kinh, đặc trưng bởi những khác biệt trong giao tiếp, tương tác xã hội, cùng các đặc điểm về hành vi lặp lại, sở thích tập trung hoặc nhu cầu duy trì sự quen thuộc.

Một số trẻ tự kỷ có thể có những đặc điểm như:

• Gặp khó khăn trong việc tham gia tương tác xã hội qua lại.

• Có cách sử dụng hoặc hiểu cử chỉ, nét mặt và ngôn ngữ cơ thể khác biệt.

• Có những sở thích đặc biệt hoặc tập trung sâu vào một chủ đề.

• Thích duy trì những trình tự và thói quen quen thuộc.

• Có những chuyển động hoặc hành vi lặp lại.

• Nhạy cảm hoặc phản ứng khác biệt với âm thanh, ánh sáng, mùi hoặc kết cấu bề mặt.

Tuy nhiên, tự kỷ được gọi là một "phổ" bởi mỗi trẻ có thể có những đặc điểm, thế mạnh và nhu cầu hỗ trợ rất khác nhau.

Có trẻ sử dụng ngôn ngữ nói thành thạo, có trẻ giao tiếp chủ yếu bằng cử chỉ, hình ảnh hoặc thiết bị hỗ trợ.

Có trẻ thích tương tác với người khác nhưng gặp khó khăn trong việc hiểu những quy tắc giao tiếp xã hội.

Cũng có trẻ sở hữu khả năng ghi nhớ, quan sát hoặc những sở thích chuyên sâu đáng chú ý.

Vì vậy, không nên mặc định rằng mọi trẻ tự kỷ đều chậm nói, không giao tiếp bằng mắt hoặc không thích kết bạn.

3. ADHD và ASD khác nhau ở những điểm nào?

Dù đều thuộc nhóm tình trạng phát triển thần kinh, ADHD và ASD có những đặc điểm cốt lõi khác nhau.

Bảng dưới đây giúp ba mẹ hiểu khái quát một số điểm khác biệt thường gặp.

Tiêu chí	Trẻ ADHD	Trẻ tự kỷ (ASD)
Đặc điểm cốt lõi	Khó khăn trong điều chỉnh chú ý, tăng động và/hoặc bốc đồng	Khác biệt trong giao tiếp, tương tác xã hội và các hành vi, sở thích hạn chế hoặc lặp lại
Khả năng chú ý	Có thể dễ phân tâm, khó duy trì hoặc chuyển hướng chú ý phù hợp	Có thể tập trung sâu vào sở thích nhất định; khả năng điều chỉnh chú ý cũng có thể khác biệt
Giao tiếp xã hội	Có thể ngắt lời, khó chờ lượt hoặc bỏ lỡ thông tin do mất chú ý	Có thể gặp khó khăn trong tương tác qua lại hoặc hiểu, sử dụng tín hiệu giao tiếp xã hội
Thói quen và sự thay đổi	Có thể khó tổ chức, ghi nhớ và thực hiện công việc theo trình tự	Một số trẻ có nhu cầu duy trì thói quen quen thuộc và khó chịu khi thay đổi bất ngờ
Hành vi, vận động	Có thể cử động nhiều, hoạt động liên tục hoặc hành động bốc đồng	Có thể có những chuyển động lặp lại; một số trẻ cũng biểu hiện tăng động
Giác quan	Có thể gặp khác biệt về xử lý cảm giác	Khác biệt phản ứng giác quan là một đặc điểm thường được xem xét khi đánh giá ASD

Lưu ý: Bảng chỉ nhằm giải thích các đặc điểm thường gặp, không phải công cụ xác định trẻ có ADHD hay ASD.

Ví dụ: Khi cùng tham gia một trò chơi xếp hình

Hãy tưởng tượng hai em bé cùng chơi với một bộ xếp hình.

Một em có thể đang xếp hình thì bị thu hút bởi âm thanh bên ngoài, sau đó chuyển sang một món đồ chơi khác và gặp khó khăn khi quay lại hoàn thành hoạt động.

Một em khác có thể đặc biệt yêu thích việc sắp xếp các khối hình theo một thứ tự nhất định và cảm thấy khó chịu nếu có người thay đổi cách sắp xếp đó.

Hai tình huống này có thể gợi ý những nhu cầu hỗ trợ khác nhau, nhưng không đủ để xác định em bé nào có ADHD hay tự kỷ.

Bởi hành vi của trẻ còn có thể chịu ảnh hưởng từ độ tuổi, sở thích, khả năng giao tiếp, giấc ngủ, môi trường và nhiều yếu tố khác.

Điều quan trọng không phải là dựa vào một hành vi để gắn nhãn cho con, mà là quan sát nhiều khía cạnh trong quá trình phát triển của trẻ.

4. Vì sao ADHD và ASD dễ bị nhầm lẫn?

Một trong những lý do khiến ADHD và ASD dễ bị nhầm lẫn là hai tình trạng này có thể cùng xuất hiện những khó khăn về chú ý, tương tác hoặc điều chỉnh hành vi.

Ví dụ:

Khó khăn khi tham gia hoạt động nhóm: Trẻ ADHD có thể gặp khó khăn vì dễ phân tâm hoặc hành động bốc đồng. Trẻ tự kỷ có thể gặp khó khăn khi hiểu những quy tắc giao tiếp hoặc khi môi trường có quá nhiều kích thích.

Khó khăn khi chuyển đổi hoạt động: Trẻ ADHD có thể gặp trở ngại trong việc tổ chức và chuyển hướng chú ý. Một số trẻ tự kỷ lại cần thêm sự chuẩn bị khi phải thay đổi thói quen quen thuộc.

Khó khăn khi giao tiếp: Cả hai nhóm trẻ đều có thể gặp những trở ngại trong tương tác, nhưng nguyên nhân và cách biểu hiện có thể khác nhau.

Phản ứng cảm xúc mạnh: Một số trẻ thuộc cả hai nhóm có thể cần thêm hỗ trợ để nhận biết cảm xúc, thích nghi với tình huống hoặc tìm cách ứng phó phù hợp.

Do đó, việc quan sát một biểu hiện đơn lẻ như "trẻ không ngồi yên", "trẻ ít giao tiếp" hoặc "trẻ chỉ thích một món đồ chơi" không đủ cơ sở để kết luận trẻ thuộc nhóm nào.

5. Một trẻ có thể vừa có ADHD vừa có ASD không?

Có. ADHD và ASD hoàn toàn có thể cùng tồn tại ở một trẻ.

Điều này có nghĩa một em bé có thể đồng thời có những khác biệt đặc trưng của tự kỷ và những khó khăn về chú ý, tăng động hoặc kiểm soát xung động của ADHD.

Chẳng hạn, một trẻ có thể cần lịch trình sinh hoạt rõ ràng, gặp khó khăn khi hiểu một số tín hiệu xã hội, đồng thời dễ bị phân tâm và khó tổ chức những công việc nhiều bước.

Khi hai tình trạng cùng xuất hiện, nhu cầu hỗ trợ của trẻ có thể đa dạng hơn.

Vì vậy, việc đánh giá cần xem xét toàn diện quá trình phát triển, hành vi, giao tiếp và những khó khăn trong sinh hoạt của trẻ.

Không nên tự kết luận rằng trẻ chỉ có một tình trạng dựa trên những biểu hiện nổi bật nhất.

6. Ba mẹ nên làm gì khi nhận thấy những dấu hiệu khác biệt?

Nếu nhận thấy con có những khó khăn kéo dài trong giao tiếp, chú ý, hành vi hoặc sinh hoạt, ba mẹ có thể bắt đầu bằng những việc sau.

Quan sát và ghi nhận những tình huống cụ thể

Thay vì chỉ ghi nhận "con không tập trung", hãy thử quan sát:

• Con thường gặp khó khăn trong hoạt động nào?

• Những tình huống ấy xuất hiện ở nhà, trường học hay cả hai?

• Con có dễ dàng tham gia khi được hướng dẫn theo cách khác không?

• Có yếu tố âm thanh, ánh sáng hoặc sự thay đổi nào khiến con khó chịu không?

• Những hoạt động nào con yêu thích và có thể tham gia thoải mái?

Việc ghi nhận cụ thể giúp ba mẹ hiểu hơn về con và có thêm thông tin khi trao đổi với chuyên gia.

Trao đổi với giáo viên hoặc người thường xuyên chăm sóc trẻ

Trẻ có thể thể hiện những hành vi khác nhau tùy môi trường.

Việc trao đổi với giáo viên và người chăm sóc có thể giúp gia đình có góc nhìn đầy đủ hơn về những tình huống trẻ gặp khó khăn và những hỗ trợ đang phù hợp.

Tìm kiếm đánh giá chuyên môn khi có lo ngại

Nếu ba mẹ lo lắng về sự phát triển của con, hãy trao đổi với bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia có chuyên môn phù hợp về phát triển trẻ em.

Quá trình đánh giá ADHD hoặc ASD có thể bao gồm việc tìm hiểu lịch sử phát triển, quan sát hành vi, trao đổi với gia đình và nhà trường, cũng như xem xét những tình trạng khác có biểu hiện tương tự.

Không có một xét nghiệm đơn lẻ nào đủ để chẩn đoán cả ADHD hay ASD.

Việc đánh giá sớm khi có dấu hiệu đáng lo ngại có thể giúp gia đình tiếp cận những hình thức hỗ trợ phù hợp, thay vì chỉ chờ đợi trẻ tự thay đổi.

7. Lựa chọn đồ chơi cho trẻ ADHD và ASD có gì khác nhau?

Đối với trẻ có ADHD hoặc ASD, hoạt động vui chơi nên được lựa chọn dựa trên khả năng, sở thích và nhu cầu hỗ trợ cụ thể, không chỉ dựa vào tên chẩn đoán.

Gợi ý hoạt động vui chơi cho trẻ ADHD

Một số hoạt động ba mẹ có thể tham khảo:

• Trò chơi phân loại màu sắc: Tạo cơ hội quan sát, ghi nhớ và thực hiện theo quy tắc.

• Bộ ghép hình logic: Khuyến khích thử nghiệm và giải quyết vấn đề theo từng bước.

• Đồng hồ thời gian trực quan: Giúp trẻ theo dõi thời gian khi hoạt động, nếu con cảm thấy thoải mái với công cụ này.

• Trò chơi theo lượt: Tạo cơ hội thực hành chờ lượt và tham gia vào quy tắc chung.

Ba mẹ có thể chia hoạt động thành những bước ngắn và cho trẻ nghỉ khi cần thiết.

Gợi ý hoạt động vui chơi cho trẻ tự kỷ

Tùy theo nhu cầu của từng trẻ, ba mẹ có thể tham khảo:

• Đồ chơi khám phá giác quan: Tạo cơ hội tìm hiểu những chất liệu và cảm giác mà trẻ yêu thích.

• Thẻ hình ảnh giao tiếp: Có thể được sử dụng trong những hoạt động lựa chọn và thể hiện nhu cầu.

• Bảng lịch trình trực quan: Giúp trẻ theo dõi trình tự hoạt động khi phù hợp.

• Đồ chơi xếp hình, lắp ghép: Tạo cơ hội thực hành thao tác tay, tư duy và khám phá theo sở thích.

Điều quan trọng là tôn trọng cách trẻ tham gia trò chơi. Không nên ép con giao tiếp bằng mắt, nói theo yêu cầu hoặc tiếp xúc với những kích thích khiến con khó chịu.

Có thể sử dụng cùng một món đồ chơi cho cả hai nhóm trẻ không?

Hoàn toàn có thể.

Một bộ ghép hình, bảng lịch trình hoặc bộ thẻ cảm xúc có thể được sử dụng với nhiều trẻ khác nhau, nhưng mục đích và cách tổ chức hoạt động có thể thay đổi theo nhu cầu cá nhân.

Ví dụ, cùng một bảng lịch trình trực quan có thể được sử dụng để giúp một trẻ theo dõi trình tự công việc, trong khi với trẻ khác, bảng giúp cung cấp thêm thông tin trước khi chuyển sang hoạt động mới.

Điều này cũng cho thấy đồ chơi giáo dục chuyên biệt không nhất thiết phải được phân chia cứng nhắc theo từng chẩn đoán.

Đồ chơi là phương tiện tạo cơ hội vui chơi và thực hành kỹ năng, không phải sản phẩm chữa trị ADHD hoặc tự kỷ và không thay thế những hỗ trợ chuyên môn cần thiết.

8. DoryMate – Thấu hiểu sự khác biệt, đồng hành cùng con

Mỗi đứa trẻ đều có một cách riêng để cảm nhận, học hỏi và khám phá thế giới.

Có em bé tràn đầy năng lượng, yêu thích sự chuyển động. Có em lại tìm thấy niềm vui trong những hoạt động quen thuộc hoặc những sở thích đặc biệt.

Dù có ADHD, tự kỷ hay bất kỳ nhu cầu hỗ trợ phát triển nào, mỗi trẻ đều xứng đáng được lắng nghe, tôn trọng và tạo điều kiện tham gia những hoạt động phù hợp với mình.

Tại DoryMate, chúng mình tin rằng không có một món đồ chơi duy nhất phù hợp với tất cả trẻ em.

Vì vậy, DoryMate hướng đến việc cung cấp các sản phẩm đồ chơi giáo dục chuyên biệt được phân loại theo nhóm kỹ năng và nhu cầu sử dụng, giúp phụ huynh có thêm thông tin để lựa chọn sản phẩm phù hợp với con.

Bởi điều quan trọng không phải là khiến mọi đứa trẻ phát triển theo cùng một khuôn mẫu, mà là thấu hiểu những điều con cần và đồng hành cùng con trên hành trình trưởng thành theo cách riêng.

DoryMate – Chơi để hiểu, đồng hành để yêu.

Khám phá các nhóm đồ chơi giáo dục chuyên biệt tại DoryMate để tìm thêm những ý tưởng vui chơi phù hợp với nhu cầu của bé.

Lưu ý: Bài viết mang tính cung cấp kiến thức tham khảo, không phải công cụ sàng lọc hay chẩn đoán ADHD hoặc ASD. Nếu có lo ngại về sự phát triển của trẻ, phụ huynh nên trao đổi với chuyên gia y tế có chuyên môn phù hợp.